Emisyon ticaret sisteminin şirketleri daha düşük emisyonlu üretime yönlendirebilmesi için tahsisatların emisyonlara etkili bir sınır getirmesi gerekiyor. Kadir Has Üniversitesi İktisat Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. A. Erinç Yeldan, TEPAV’ın COP31 özel yazı dizisi için kaleme aldığı “Emisyon Ticaret Sistemi ve Karbon Piyasaları” başlıklı değerlendirme notunda, Türkiye’de sistemin bu işlevi hangi koşullarda yerine getirebileceğini inceliyor.
Yeldan, Türkiye’nin iklim taahhütlerinde kullanılan referans senaryonun varsayımlarını ele alarak emisyon hedefleri, tahsisatlar ve karbon fiyatı arasındaki ilişkiyi değerlendiriyor. Karbon piyasalarının yanı sıra yeşil finans araçlarının iklim hedeflerine katkısını da tartışıyor.
Tahsisat bolluğu karbon fiyatını zayıflatabilir
Emisyon ticaret sisteminde, salımlarını karşılayacak kadar tahsisatı bulunmayan şirketler piyasadan ek tahsisat satın alabiliyor. Emisyonlarını azaltarak elinde fazla tahsisat kalan şirketler ise bunları satabiliyor. Böylece oluşan karbon fiyatı, şirketlerin emisyon azaltımına yönelik yatırım kararlarında rol oynuyor.
Yeldan, sistemin işleyişinde şirketlere getirilen emisyon kısıtının önemini vurguluyor. Dağıtılan tahsisatlar şirketlerin ihtiyacını büyük ölçüde karşıladığında, piyasadan ek tahsisat alma ihtiyacı azalıyor. Bu durum, şirketleri emisyon azaltımına yönlendirecek bir karbon fiyatının oluşmasını zorlaştırıyor.
Yüksek emisyon varsayımı azaltım oranını büyütüyor
Yeldan, Türkiye’nin Ulusal Katkı Beyanı’nda açıkladığı azaltım hedeflerinin, ek iklim önlemleri alınmadığında emisyonların nasıl değişeceğini varsayan bir referans senaryoya göre hesaplandığını hatırlatıyor. Referans senaryodaki emisyon artışı yükseldikçe, aynı emisyon hedefi için açıklanan azaltım oranı da büyüyor.
Notta aktarılan hesaplamalara göre, Türkiye’nin emisyonları 1990–2010 döneminde yılda ortalama yüzde 2,98 arttı. İlk beyanda kullanılan referans senaryoda ise 2012–2030 dönemi için yıllık yüzde 5,46 artış varsayıldı. Bu senaryoda 2030 emisyonları 1 milyar 175 milyon ton karbondioksit eşdeğeri olarak öngörüldü. Türkiye’nin 2023’te açıkladığı 695 milyon tonluk 2030 hedefi de bu düzeye kıyasla yüzde 41 azaltım olarak ifade edildi.
Güncel beyanda Türkiye, 2035 emisyonlarını 643 milyon ton karbondioksit eşdeğeriyle sınırlandırmayı hedefliyor. Bu hedef, 2035 için öngörülen referans düzeye göre 466 milyon ton azaltım olarak sunuluyor. Yeldan, açıklanan azaltımın ne anlama geldiğini değerlendirebilmek için referans senaryonun dayandığı varsayımların incelenmesi gerektiğine dikkat çekiyor.
Yeşil finansmanda yatırımların sonucu önemli
Türkiye’nin 2026–2029 dönemini kapsayan Ulusal Yeşil Finans Stratejisi ve Eylem Planı da yazıda ele alınıyor. Yeldan, karbon piyasalarını ve yeşil finans araçlarını tartışırken borçlanmaya dayalı altyapı yatırımlarının gelişmekte olan ülkelerin finansal kırılganlığını artırabileceğine ilişkin çalışmalara yer veriyor.
Bu tartışmada, finansman araçlarının hangi yatırımları desteklediği ve ne ölçüde emisyon azaltımı sağladığı soruları öne çıkıyor. Yeşil finansmanın iklim hedeflerine katkısının, desteklenen yatırımların sonuçları üzerinden değerlendirilmesi gerektiği vurgulanıyor.
Karbon fiyatlandırması için referans senaryo güncellenmeli
Yeldan, Türkiye’nin emisyon ticaret sisteminin yüksek emisyon artışı varsayan referans senaryoya göre tasarlanması halinde, tahsisatların şirketlere anlamlı bir kısıt getirmeyebileceğini belirtiyor. Bu durumda ek tahsisat talebinin sınırlı kalabileceğini ve emisyon azaltımını teşvik edecek bir karbon fiyatının oluşmayabileceğini ifade ediyor.
Türkiye’nin karbon fiyatlandırması yoluyla emisyon azaltımı sağlaması için Ulusal Katkı Beyanı’ndaki referans senaryonun güncellenmesini öneriyor. Sistemin etkinliğinin, şirketlere getirilen emisyon sınırının azaltımı ne ölçüde gerekli kıldığıyla yakından ilişkili olduğunu vurguluyor.
Değerlendirme notuna buradan ulaşabilirsiniz.
