Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı (TEPAV), “Türkiye’de Eğitim Harcamalarının Etkinliği: Katılım, Bütçe Uygulamasında Hesap Verebilirliği ve Bütçesel Sonuçları Nasıl İyileştirebilir?” başlıklı raporu yayımladı. Uluslararası Bütçe Ortaklığı (International Budget Partnership–IBP) iş birliğinde ve Avrupa Birliği desteğiyle yürütülen proje kapsamında hazırlanan rapor, eğitim bütçesinin büyüklüğü ile kaynak tahsisi, katılım ve hesap verebilirlik mekanizmalarını birlikte ele aldı.
H. Hakan Yılmaz, M. Coşkun Cangöz, Gülbin Şahinbeyoğlu ve Günbey Korkmaz tarafından hazırlanan çalışma; ulusal ve uluslararası verilerin analizine, 20 Haziran 2025’te düzenlenen çok paydaşlı çalıştaya ve çalıştay katılımcılarına uygulanan Eğitim Bütçesine Katılım Anketi’ne dayandı. Bulgular ve politika önerileri, 27 Ekim 2026’da TEPAV’ın ev sahipliğinde düzenlenen proje kapanış toplantısında paydaşların değerlendirmesine sunuldu. Toplantıda dile getirilen görüş ve öneriler doğrultusunda rapora son hali verildi.
Kaynak dağılımında fırsat eşitliği gözetilmeli
Raporda, Türkiye’de eğitim harcamalarının merkezi yönetim bütçesi içindeki payının 2016’dan bu yana gerileme eğiliminde olduğu belirtildi. Harcamaların bileşimi de kaynakların öğrenme çıktılarını ve fırsat eşitliğini doğrudan etkileyen alanlara yönlendirilmesi açısından incelendi.
Personel giderlerinin Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) bütçesinin yüzde 80–85’ini oluşturduğuna işaret edilen çalışmada, 2025 yılında temel eğitim programı altında eğitime erişim ve fırsat eşitliğine ayrılan kaynağın toplam eğitim harcamalarının yüzde 2,2’sinde kaldığı kaydedildi. Mevcut kaynak tahsisinin, öğrenciler ve bölgeler arasındaki eşitsizlikleri gidermekte yetersiz kaldığı vurgulandı.
Çocuk yoksulluğu, öğrenci başına harcamalar ve öğrenme performansı arasındaki ilişkinin de ele alındığı raporda, sosyal transferlerin çocuk yoksulluğunu azaltıcı etkisinin Avrupa Birliği ortalamasının gerisinde kaldığı belirtildi. Bu çerçevede, eğitimde etkinliğin artırılması için kaynak miktarının yanı sıra kaynakların kimlere, hangi ihtiyaçlar doğrultusunda ulaştığının da gözetilmesi gerektiğine dikkat çekildi.
Bütçede bilgilendirmenin ötesine geçilmeli
Çalışmada, IBP’nin Açık Bütçe Araştırması 2023 sonuçları üzerinden Türkiye’nin bütçe yönetişimi de değerlendirildi. Türkiye’nin bütçe şeffaflığında 100 üzerinden 64, bütçe gözetiminde 61 puan alırken halkın bütçe süreçlerine katılımında sıfır puanda kaldığı aktarıldı.
Bu sonuçların, bütçe belgelerinin hazırlanması ve yayımlanması ile kamuoyunun karar süreçlerine katılımı arasındaki açığı ortaya koyduğu belirtildi. Bütçe bilgilerinin erişilebilir olmasının tek başına hesap verebilirliği sağlamadığı; bu bilgilerin paydaşların görüşlerini iletebildiği ve kaynak tahsisi kararlarını etkileyebildiği mekanizmalarla tamamlanması gerektiği vurgulandı.
Kamu–sivil toplum diyaloğu kalıcı hale getirilmeli
Çalıştay kapsamında 31 katılımcıya uygulanan ankette, kamunun bütçe süreci hakkında bilgilendirilme düzeyi 5 üzerinden 1,34, katılımcı bütçelemenin uygulanma düzeyi 1,71 ve toplum görüşlerinin program ve projelere yansıma düzeyi 1,76 puan aldı. Kamu–sivil toplum diyaloğunun kurumsallaştırılması ihtiyacı ise 4,62 puanla en yüksek puanlı reform talebi oldu.
Kaynak tahsisinde öncelik verilmesi gereken gruplar arasında yoksul mahallelerdeki devlet okulları, taşımalı eğitim kapsamındaki kırsal öğrenciler, okul öncesi çağdaki çocuklar ve kız çocukları öne çıktı. Raporda, amaçlı seçimle belirlenen uzman katılımcıların değerlendirmelerini yansıtan anket sonuçlarının Türkiye geneline mal edilemeyeceği de belirtildi.
Kaynak tahsisinde ihtiyaçlar esas alınmalı
Raporda, katılımın idarelerin tercihine bağlı dönemsel bir danışma faaliyeti olmaktan çıkarılarak bütçenin hazırlanması, uygulanması ve izlenmesinin kalıcı bir bileşeni haline getirilmesi önerildi. Okul düzeyindeki katılımcı bütçeleme uygulamaları için okul aile birliklerinin mevcut yasal yapı içinde uygun bir zemin sunduğu belirtildi.
Kaynakların dağılımında ise il düzeyinde hesaplanacak bir “Eğitimde Dezavantaj Endeksi” ile öğrencilerin farklı ihtiyaçlarını dikkate alan ağırlıklandırılmış öğrenci başına tahsis modeli önerildi. Mali sıkılaşma dönemlerinde korunacak bütçe kalemlerinin belirlenmesi ve afet riskinin kaynak tahsisi kararlarına dahil edilmesi de öneriler arasında yer aldı.
Plan, program ve bütçe arasındaki bağın eğitim sonuçları üzerinden güçlendirilmesi gerektiği vurgulanan raporda; sivil toplumun hazırlayacağı gölge raporlar, sonuç odaklı performans göstergeleri ve bölgesel izleme platformlarıyla izleme ve hesap verebilirlik mekanizmalarının paydaş katılımına açılması önerildi.
Rapora buradan ulaşabilirsiniz.
