Her eylül ayında, okulların açılmasıyla birlikte aynı gözlem yeniden gündeme gelir: okullar açıldı, trafik kilitlendi. Gündelik dilde çoğu zaman mevsimlik bir yakınma olarak tekrarlanan bu ifade, İstanbul’un saatlik trafik verisinde düzenli ve ölçülebilir bir örüntüye karşılık gelmektedir. Okulların açılmasını izleyen üçüncü ve dördüncü haftalarda sabah 08.00’de araç-ağırlıklı ortalama hız, 2021–2024 döneminin her yılında yaklaşık yüzde 8–10 düşmektedir. Aynı dönemde 18.00’deki gerileme yüzde 2–4,5 ile sınırlı kalırken, sömestr tatilinde sabah hızı yeniden yüzde 8–9 yükselmektedir. Aynı yol ağının birkaç hafta arayla bu ölçüde farklı çalışması, tıkanıklığın yalnızca fiziksel kapasite ya da toplam araç stoku üzerinden açıklanamayacağını göstermektedir. Ne de olsa bu süre içinde ne toplam araç sayısı ne de altyapı kapasitesi değişmektedir.

Bu notun sorusu da buradan doğmaktadır: İstanbul'da okulların açılmasıyla sabah trafiğinde ortaya çıkan yoğunluk, eğitim politikası, ulaşım maliyetleri ve okul saatleri arasındaki ilişkiyle nasıl açıklanabilir? Soru, yolda kaç araç bulunduğundan önce, sabah zirvesine eklenen yolculuk talebinin hangi kurumsal düzenlemeler, ekonomik teşvikler ve hane davranışları tarafından üretildiğini sormaktadır.

Bu soruyu ele almanın kavramsal başlangıç noktası erişilebilirliktir; çünkü hizmetin nerede olduğu, ona nasıl ulaşıldığı ve bunun ne kadar zaman aldığı, aşağıda kurulacak mekanizmanın üç halkasına birebir karşılık gelir. Bir kamu hizmetinin kentte mevcut olması, o hizmetin gündelik yaşam içinde gerçekten erişilebilir olduğu anlamına gelmez. Hizmetin nerede bulunduğu, ulaşım ağıyla nasıl ilişkilendiği, ona ulaşmanın ne kadar zaman aldığı ve bu yolculuğun hane bütçesinde hangi maliyeti yarattığı erişimin gerçek sınırlarını belirlemektedir. OECD ve ITF çalışmaları da erişilebilirliği yalnızca fiziksel mesafeyle değil, belirli bir süre içinde hangi hizmetlere hangi ulaşım türleriyle erişilebildiği üzerinden tanımlamaktadır (OECD, 2024; Almeida vd., 2024; ITF, 2019).





Değerlendirme notuna buradan ulaşabilirsiniz.