“Uygarlığımız, insanın durup düşünene dek fark etmediği kadar bütünüyle kömür üzerine kuruludur.”
George Orwell, The Road to Wigan Pier (1937)
1. GİRİŞ
Birleşik Krallık, sanayi devrimini besleyen kömürden 142 yıl elektrik ürettikten sonra son kömür santralini 30 Eylül 2024'te kapattı. Almanya, son taşkömürü ocağını 2018'de kapattı. Kapanıştan önceki beş yılda, 2013'ten 2017 sonuna kadar, taşkömürü madenciliğinde ölümlü iş kazası yaşanmadı. İklim müzakerelerinde kömür artık geleceği tartışılan değil, geride bırakılma takvimi tartışılan bir yakıttır. Kömürden çıkışı planlayan ülkelerde madencilikle ilgili asıl soru, kapanan ocaklardaki işçinin hangi işe ve hangi gelirle geçeceğidir. Sadece Ekim 2026’da 12 maden işçisinin hayatını kaybettiği Türkiye'de ise soru hâlâ madencinin ocaktan sağ çıkıp çıkamayacağıdır.
Bu soru, TEPAV için yeni değildir. Arslanhan ve Cunedioğlu (2010), Soma'dan dört yıl önce yayımlanan değerlendirme notunda kömür sektöründe 1991-2008 döneminde iş kazası ve meslek hastalığı nedeniyle 2.554 işçinin öldüğünü, 13.087 işçinin sürekli iş göremez hâle geldiğini göstermişti. Aynı çalışmaya göre yalnız taşkömürü esas alındığında milyon ton üretim başına ölüm 2008'de 7,22 ile Çin'in 5,7 katıydı. Not, kazaların kaçınılmaz olmadığını vurgulayarak denetim ve yaptırımların gözden geçirilmesini ve maliyetleri hesaba katan bir madencilik stratejisi oluşturulmasını önermişti. Aradan geçen sürede Soma, Ermenek ve Amasra kazaları yaşandı, yeraltı çalışma koşullarını düzenleyen 6552 sayılı Kanun çıkarıldı, ILO'nun 176 sayılı Maden İşyerlerinde Güvenlik ve Sağlık Sözleşmesi onaylandı.
Bu değerlendirme notu, Türkiye'nin kömürle ilişkisini iki ayrı gecikme üzerinden ele almaktadır. Birincisi, kömürden çıkışı planlayan ülkelerin aksine Türkiye'nin kömür kullanımını artırmış olmasıdır. İkincisi, kömür üretmeye devam eden ülkelerin madenci ölümlerini nasıl azalttığına dair yarım asırlık deneyimin Türkiye'de uygulanmamış olmasıdır. Notun ikinci bölümünde kömürden çıkış tartışması ve Türkiye'nin bu tartışmadaki konumu, üçüncü bölümde 2014 sonrasında madenci ölümlerindeki seyir küresel ölçütlerle incelenmektedir. Dördüncü bölüm, ölümleri azaltan ülkelerin ve kapanış takvimi izleyen ülkelerin deneyimini, beşinci bölüm bu deneyimin Türkiye'de neden karşılık bulmadığını tartışmaktadır. Not, politika önerilerini içeren altıncı bölümle bitmektedir.
Bu değerlendirme notunda öne çıkan bulgular şöyledir:
- Elektrik üretiminde kömürün payı, 2010-2025 döneminde AB-27'de %23,8'den %9,2'ye inerken Türkiye'de %26,1'den %34,3'e çıkmıştır. Hazırlanmakta olan Ulusal Adil Geçiş Stratejisi kömür madenciliğini ayrı bir sektör olarak ele almamaktadır.
- Kömür madenciliğinde 100 bin sigortalı başına ölüm Soma'dan sonra yaklaşık üçte bir azalmıştır. Buna karşın madencilik ve taş ocakçılığında Türkiye'nin ölüm oranı OECD ortalamasının üç katıdır ve ILO'ya veri bildiren OECD ülkeleri arasında yalnız Kolombiya'nın oranı daha yüksektir.
- Milyon ton üretim başına ölümde Türkiye, ABD'nin 1970'lerin ilk yarısındaki düzeyindedir. Çin ile fark 2016-2018'de 2,0 kat iken 2022-2024'te 5,0 kata çıkmıştır ve Amasra kazası hariç tutulduğunda da yaklaşık üç kattır.
- Madencilikte iş kazasında ölenlerin yarısından fazlası mermer, kum, çakıl ve taş ocaklarında hayatını kaybetmektedir. Kömür işçisi pnömokonyozu (kömür tozunun akciğerde birikmesiyle gelişen meslek hastalığı) tanısı 2025'te ülke genelinde yalnız 18 kişiye konmuştur.
- Türkiye Kömür İşletmeleri (TKİ) sahalarında yeraltı kömür üretiminin tamamı 2025'te rödovans (ruhsat sahibinin sahasını, üretim üzerinden alınan bir bedel karşılığında başka bir işletmeye çalıştırtması) ve ruhsat devri yoluyla özel işletmelerce yapılmıştır. Yeraltı işletmelerine verilen maliyet desteğinin yarısı 2026'dan itibaren üretim artışına bağlanmıştır, bu destek ve yerli kömür santrallerine verilen alım garantisi ise iş sağlığı ve güvenliği koşulu taşımamaktadır.
- Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG) 9.297 ruhsat sahasını Ankara'dan geçici görevlendirilen 271 teknik personelle denetlemektedir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın 2024 teftişlerinde yeraltı kömür madenlerinde tespit edilen aykırılıkların yalnız %24'ü giderilmiştir.
Değerlendirme notuna buradan ulaşabilirsiniz.
